تعدد زوجات در اسلام

 

ما در اين بحث هرگز در مورد آزاديى كه اسلام به زن داده و حقوقى كه به وى اعطا كرده است و زنِ قرن بيستم بدان نرسيده سخن نمى‏گوييم؛ زيرا مطلب به درازا مى‏كشد، ولى موضوع بحث ما تعدد زوجات و علل و اسبابى است كه موجب شد رسول خدا(ص) همسران متعددى اختيار نمايد.

تعدد زوجات از قديم الايام در اغلب اقوام و آيين‏ها معروف بوده و اعراب قبل از اسلام بيش از ديگران نسبت به تعدد زوجات اهتمام داشته‏اند. دين اسلام در اين خصوص براى مرد حدّ و مرزى قائل شد كه نتواند بيش ازچهار زن اختيار كند، ولى مشروط به اين كه بين همسرانش به عدالت رفتار كند و به آنان ستم روا ندارد؛ اگر كسى به دادن نفقه و محل سكونت و خوشرفتارى و هر آنچه بيم برهم زدن مساوات بين همسران از آن مى‏رود عمل نكند، خود ستم و ظلم به شمار مى‏آيد.

واقع مطلب اين است كه تعدد همسر، يك ضرورت اجتماعى است تا از آلوده شدن مرد به‏اعمال خلاف عفّت جلوگيرى كند و فرزندان نامشروع گريبانگير جامعه نشوند، انگيزه جواز تعدد همسر، حمايت اززن و جلوگيرى از نفس سركش مرد و مصونيت حقوق زن و فرزندان است.

ملّت‏ها گاهى ناگزير به انتخاب همسران متعدد مى‏شوند، به ويژه پس ازجنگ‏هايى كه بيشتر مردان كشته شده و زنان چند برابر تعداد مردان به جاى مى‏مانند و گاهى به جهت پاسخگويى به نيازهاى طبيعى خود مجبور به انتخاب همسران متعدد مى‏گردند، مانند اين كه همسرش به بيمارى غير قابل علاج و يا نازايى مبتلا بوده و يا اسباب و علل ديگرى در كار است، به هر حال تعدد زوجات بر طلاق دادن زن، افضل است و اگر تعدد همسر براى انسان تجويز نشده بود، قهراً به گناه آلوده مى‏گشت.

رسول اكرم(ص) با يازده زن ازدواج كرد و اين استثنا ويژه آن حضرت بود و قوم او از آن ويژگى برخوردار نبودند. دشمنان اسلام از سيره پيامبر(ص) به سبب همسران متعدد انتقاد كرده و گفته‏اند سراسر زندگى آن حضرت در شهوترانى سپرى گشته است و اين شيوه با مقام والايى كه لزوماً بايد بدان آراسته باشد، سازگار نيست.

 

 

پاكدامنى حضرت

 

در پاسخ اين افراد مى‏گوييم: حضرت محمد(ص) از كودكى تا دوران سالخوردگى، به عفّت وپاكدامنى شهرت داشت و كسى در تاريخ سراغ ندارد كه وى در عنفوان جوانى آلوده به شهوات و تمايلات جنسى شده باشد و هرگز درباره او شنيده نشده كه اهل لَهو و لَعِب و يا باده‏گسارى باشد و يا [نعوذ بالله‏] با زنان سر دوستى داشته باشد در صورتى كه دشمنان حضرت پافشارى داشتند تا هر عيب و نقصى را كه احتمال بدهند در پيامبر هست بزرگ جلوه داده تا نسبت به رسالت حضرت در مردم ايجاد شك و شبهه نمايند، ولى در دوران آن حضرت چنين تهمتى به آن بزرگوار نزدند.

 

 

خديجه دختر خويلد(1)

 

وى نخستين همسرى بود كه رسول خدا(ص) با او ازدواج كرد، در آن زمان بيست‏و پنج بهار از عمر شريف پيامبر مى‏گذشت و حضرت خديجه بيوه زنى چهل ساله بود، تا خديجه زنده‏بود، پيامبر همسر ديگرى انتخاب نكرد تا آن كه قبل از هجرت در حالى كه بيش از شصت سال از عمر وى مى‏گذشت، رحلت كرد و در آن زمان رسول اكرم(ص) نزديك به پنجاه سال داشت.

و بدين ترتيب پيامبر خدا(ص) مدت 25سال با همسرش خديجه زندگى كرد و با اين‏كه تعدد زوجات در جزيرةالعرب مرسوم بود، اما رسول خدا(ص) حاضر نشد با وجود حضرت خديجه‏3 همسر ديگرى برگزيند و با اين عمل، الگويى ارائه داد كه لزوماً در حالات عادى، قاعده تنها، داشتن يك همسر است. حضرت خديجه‏3 با اين‏كه سنّى از او گذشته بود محبوب‏ترين همسران آن حضرت به شمار مى‏رفت و پيوسته رسول خدا(ص) بين همسرانى كه پس از او با آنان ازدواج نمود، از خديجه به نيكى ياد مى‏كرد و اين كار خوشايند ديگر همسرانش نبود.

عايشه مى‏گويد: هرگاه رسول اكرم(ص) از خانه بيرون مى‏رفت، از خديجه ياد مى‏كرد و به نحوى شايسته او را مدح و ستايش مى‏نمود.

روزى پيامبر از او ياد كرد و براى من ناخوشايند آمد، گفتم: آيا خديجه پيرزنى بيشتر بود، خداوند بهتر از او را نصيب تو گردانده است؟ [منظور او خودش بود] رسول خدا(ص) خشمگين شد و آن‏گاه فرمود: <به خدا سوگند بهتر از او را خداوند به من نداده، او زمانى كه مردم در كفر به سر مى‏بردند، به من ايمان آورد و آن‏گاه كه مردم مرا تكذيب مى‏كردند مرا تصديق كرد، و زمانى كه مردم مرا در تنگناى اقتصادى قرار داده بودند، خديجه با دارايى خود مرا يارى نمود و خداوند از او فرزندى به من عنايت كرد، نه از ديگر زنان».(2)

بنابراين محبت و علاقه‏اى كه رسول خدا(ص) به خديجه داشت، از جنبه شهوانى و زيبايى و جوانى نبود، بلكه سبب آن نجابت، اخلاق پسنديده، وفادارى و گرويدن قبل از ديگران به آن حضرت بود.

 

 

علل تعدد همسران حضرت

 

اگر علل و اسباب همسران متعدد حضرت جنبه تمايلات جنسى بود، آن حضرت زيباترين دختران جزيرةالعرب را براى خود انتخاب مى‏كرد و قبايل عرب به اين ازدواج افتخار كرده و بدان خشنود مى‏گشتند، ولى حضرت اين عمل را انجام نداد و هيچ دوشيزه‏اى را جزعايشه به ازدواج خويش در نياورد و ديگر همسران آن حضرت بيوه زن بودند.

هدفِ رسول خدا(ص) از انتخاب همسران متعدد چند چيز بود؛ از جمله: آموزش احكام الهى، تشريع آن احكام، مصالح اجتماعى و سياسى جامعه.

پيامبر(ص) مى‏خواست با اين عمل آموزگارانى براى زنان مسلمان تربيت كند كه احكام شرع را بدانان بياموزند، چه اين‏كه زنان نيمى از جامعه را تشكيل مى‏دهند و همان گونه كه خداوند بر مردان تكاليف و دستوراتى را واجب فرموده، بر زنان نيز آنها را واجب گردانده است، بسيارى از زنان مسلمان از پرسش درباره احكام از رسول خدا(ص) شرم داشتند، به‏ويژه آنچه مربوط به آنها بود؛ مانند حيض و نفاس و جنابت و ديگر امور زناشويى، و بدين ترتيب مى‏توانستند آن احكام را ازهمسران پيامبر(ص) بپرسند.

از سويى آيين اسلام براساس قرآن و سنّت استوار گشته و سنّت شامل گفتار، كردار و رفتار آن حضرت مى‏شود و چه كسى بهتر از همسرانش كه گفتار و كردار حضرت را در خانه‏اش براى ما بازگو كنند؟ از اين رو برخى از همسران حضرت به عنوان آموزگارانى برجسته دستورات هدايت بخش وى را در كمال امانت براى مسلمانان نقل كرده‏اند و اسباب ديگرى را مانند تشريع احكام و امور اجتماعى و سياسى، كه از موجبات تعدد همسران برشمرديم، در بيان حالات هر يك از همسران وى بدان‏ها اشاره خواهيم كرد.

 

 

سوده دختر زمعه

 

رسول اكرم(ص) پس ازوفات حضرت خديجه، سوده را كه زنى بيوه بود به ازدواج خويش در آورد. همسر سوده ازكسانى بود كه به حبشه مهاجرت كرده و در آنجا به آيين مسيحيت در آمد و از دنيا رفت و اين زن تنها و بى‏سرپرست ماند و اگر به نزد خاندان و بستگان خويش باز مى‏گشت او را مجبور به كفر مى‏كردند و يا مورد آزار و اذيت آنها قرار مى‏گرفت، از اين رو پيامبر(ص)سرپرستى او را به عهده گرفت و با وى ازدواج نمود تا در ازاى صدق ايمانش، وى را مورد تكريم و احترام قرار دهد.

 

 

عايشه دختر ابوبكر

 

پيامبر خدا(ص) او را در سن نه سالگى به همسرى گرفت و در آن زمان نزديك پنجاه‏وپنج سال از عمر شريف حضرت سپرى مى‏شد و او تنها دوشيزه‏اى بود كه به همسرى پيامبر در آمد.

خويشاوندى سببى رسول اكرم(ص) با پدر وى برترين افتخار و سعادت در زندگى براى ابوبكر بود، همان گونه كه براى انتشار سنّت پيامبر و احكام شرع ثمربخش بود، به‏ويژه آنچه مربوط به زنان بود. عايشه زيرك‏ترين همسران پيامبر بود و احكام اسلام را زود مى‏آموخت، به همين دليل بسيارى از بزرگان صحابه، برخى از احكام اسلام را كه فهم آنها برايشان دشوار بود، از عايشه مى‏پرسيدند.

برخى ازخاورشناسان، ازدواج ميان پيرمردى سالخورده و دخترى جوان را مورد نكوهش قرار داده‏اند، ولى خاورشناسى به نام <بودلى» اين گفته را رد و عنوان نموده است كه عايشه با اين كه سن چندانى نداشته، ولى رشد و نموّى چون ديگر زنان عرب داشته است و براى دختران عرب، اواخر سال‏هاى بعد ازبيست‏سالگى، سن كهولت به شمار مى‏آيد.

ولى اين ازدواج برخى از مورخان را به خود مشغول ساخته است .... آنها از ديدگاه جامعه كنونى خود كه در آن زندگى مى‏كنند بدان مى‏نگرند. و ارزيابى نكرده‏اند كه چنين ازدواج‏هايى پيوسته در قاره آسيا معمول بوده و نينديشيده‏اند كه اين آداب و رسوم هم چنان در شرق اروپا رايج است و ازدواج به طور طبيعى در اسپانيا و پرتقال در سنين اندك انجام مى‏شود، و چنين امورى امروزه در برخى از مناطق كوهستانى دور افتاده در ايالات متحده آمريكا نيزعادى به نظر مى‏رسد.

 

 

حفصه دختر عمر

 

رسول خدا(ص) با حفصه كه زنى بيوه بود، ازدواج كرد. همسر وى <خنيس بن حذافه سهمى» در غزوه بدر پس از كارزارى جانانه به شهادت رسيد و آن‏گاه كه عده وفات او به‏پايان رسيد، پدرش او را به ابوبكر عرضه كرد و او سكوت اختيار نمود و زمانى كه رقيه دختر پيامبر، همسر عثمان از دنيا رفته بود، حفصه را به او عرضه داشت. عثمان گفت: فعلاً قصد ازدواج ندارم. عمر اين مطلب را به رسول خدا(ص) گفت حضرت فرمود: <حفصه به ازدواج مردى بهتر از عثمان در خواهد آمد و عثمان با زنى بهتر از حفصه ازدواج مى‏كند». و سپس پيامبر حفصه را از عمر خواستگارى كرده و به ازدواج خويش در آورد و دختر خود ام‏كلثوم را به عثمان داد.

بدين ترتيب پيامبر(ص)افتخار خويشاوندى با او را كه نصيب عمر شده بود، از او سلب نكرد، چنان كه با ابوبكر نيز چنين نمود. اين ازدواج در حقيقت براى تحكيم پيوند و ارتباط بين خود و يارانش بود، كه پاداشى براى جهاد آنها در راه اسلام به شمار آيد.

 

 

أم حبيبه رمله دختر ابوسفيان

 

پيامبر(ص) وى را كه بيوه زن بود تزويج نمود. همسر او از جمله كسانى بود كه به اتفاق وى به حبشه مهاجرت كرده بود. شوهرش به آيين مسيحيت گرويد و سعى كرد همسرش را نيز به آيين جديد خود در آورد، ولى او خوددارى كرده و بر آيين اسلام باقى ماند و همسرش به دين نصرانيّت از دنيا رفت. وقتى اين موضوع به سمع رسول خدا(ص) رسيد، فرستاده‏اى را نزد نجاشى اعزام داشت تا او را از نجاشى براى وى خواستگارى كند و نجاشى او را براى ازدواج با پيامبر به نزد او فرستاد.

از اين ازدواج به خوبى روشن است كه هدف پيامبر(ص)خشنود كردن اين زن مؤمنه و اكرام و احترام او نسبت به پايدارى و استقامت و پايبندى به دين اسلام بوده است، چنان كه اين عمل سبب خشنودى ابوسفيان و علاقه‏مندى او به اسلام شده و از شدت دشمنى او با پيامبر مى‏كاست.

 

 

ام سَلَمه هند دختر أبى أميه

 

وى از جنبه ايمان و جهاد در راه خدا برترين زنان به شمار مى‏آمد، ام سلمه براى حفظ دين خود و آزار و اذيت قريش به اتفاق همسرش به حبشه مهاجرت نمود و پس از آن به مدينه هجرت كرد.

شوهرش <ابوسلمة بن عبد الأسد» در جنگ اُحد زخمى كارى برداشت كه در اثر آن به شهادت رسيد. رسول خدا(ص) از او خواستگارى به عمل آورد، وى به حضرت عرض كرد: <سنّ من زياد است و عيالمندم و در اين سن عار دارم ازدواج نمايم». حضرت در پاسخ او فرمود: <سن من بيشتر از توست و روزى عيال را خداوند مى‏دهد و از خدا مى‏خواهم كه حالت عارداشتن را از تو دور گرداند».

آيا اين ازدواجى است كه منظور از آن لذت بردن است؟ هيچ كس چنين چيزى نمى‏گويد، اين ازدواجى است كه حضرت خواسته بدان وسيله اين بانوى گرامى را احترام كند و او وفرزندانش را يارى نمايد و او را خرسند گرداند تا پاداش جهاد و تلاش و شكيبايى او باشد.

 

 

زينب دختر جَحش

 

رسول خدا(ص) او را بدين سبب به ازدواج خويش در آورد كه تا بر آداب و رسوم جاهليت خط بطلان بكشد. زينب از قبيله قريش و از خاندانى شرافتمند به شمار مى‏رفت، وى دختر عمه رسول خدا(ص)و مادرش أميمه دختر عبدالمطلب بود. زينب همسر زيدبن حارثه بود كه وى را طلاق داده بود.

زيد بن حارثه برده‏اى بود كه رسول خدا(ص)او را به فرزندى پذيرفت و از آن به بعد اعراب به او <زيد بن محمد» مى‏گفتند و خداوند خواست زينب را به وسيله ازدواج با زيد مورد آزمون قرار دهد، تا حسّ تعصب قبيله‏اى و افتخارات نسبى را كه در جزيرةالعرب رايج بود درهم بشكند، لذا وقتى كه پيامبر(ص) به زينب ازدواج با زيد را عنوان كرد، زينب به جهت فخر به نسب و شرافت خاندان خود سر باز زد و به اين ازدواج تن در نداد، و اين آيه شريفه نازل شد:

<وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضى‏ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً».

اينجا بود كه زينب دستور پيامبر خدا را پذيرا شده و با بى ميلى به ازدواج زيد در آمد و مدتى با زيد زندگى كرد و سپس بين آنان ناسازگارى به وجود آمد. زينب با زيد به درشتى سخن مى‏گفت و به برترى نسب خود بر او فخر مى‏كرد، تا كار به جايى رسيد كه زيد مجبور شد زينب را طلاق دهد. خداوند به پيامبرش دستور فرمود زينب را به ازدواج خود در آورد تا بر آيين <عدم جواز ازدواج با زن پسر خوانده» خط بطلان بكشد

(3) و پايه و اساس اسلام را آن گونه كه خدا مى‏خواهد بنا نمايد، ولى رسول خدا(ص) از بيم اين كه مبادا منافقين بگويند پيامبر با زن پسرش ازدواج كرده، در امر ازدواج خود با زينب تعلل مى‏كرد تا اين كه از ناحيه خداوند متعال مورد عتاب قرار گرفت:

<وَتَخْشى‏ النّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمّا قَضى‏ زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لايَكُونَ عَلى‏ المُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِى أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً»(4).

پس از نزول اين آيه بود كه رسول خدا(ص) زينب را به ازدواج خويش در آورد. رسول‏اكرم(ص) زينب دختر عمه خود را از كودكى مى‏شناخت، بنابراين اگر رسول خدا(ص) در پى لذايذ جنسى بود، چه چيز مانع ازدواج او با زينب مى‏توانست باشد؟ و از سويى چگونه فردى حاضر مى‏شود دخترى را به ازدواج شخصى در آورد و پس از آن‏كه شوهر كرد به او تمايل پيدا كند؟

ازدواج پيامبر با زينب جز براى امتثال امر الهى نبود كه برخى از عادات و رسوم جاهليت را از ميان برداشته و عملاً پايه‏هاى دين اسلام را تثبيت نمايد تا در عقل و انديشه‏ها جاى گيرد.

 

 

جُويريه دختر حارث بن أبى ضرار

 

رسول گرامى‏اسلام(ص) جويريه را به خاطر علاقه‏مند ساختن دل قبيله او به اسلام و اعطاى آزادىِ از دست رفته آنان، به ازدواج خويش در آورد. جويريه از قبيله بنى مصطلق بود كه به رهبرى رئيسشان حارث بن أبى ضرار به نبرد با پيامبر(ص) برخاستند، رسول خدا(ص) سرعت عمل به خرج داد و آنها را در خانه‏هايشان به شكست واداشت و بسيارى از مردان و زنان و فرزندان آنها را اسير ساخت و اموال فراوانى را به غنيمت گرفت. از جمله زنانى كه به اسارت در آمدند، جويريه دختر حارث بود كه در سهم غنيمتى يكى از مسلمانان قرار گرفت. جويريه خود را به صورت مُكاتَب از وى خريدارى كرد و سپس نزد پيامبر آمد و عرض كرد: اى رسول خدا(ص) من جويريه دختر حارث بن أبى ضرار هستم كه رئيس قبيله خود بود. دشوارى‏هايى كه در اين مسير ديدم بر شما پوشيده نيست، من در سهم ثابت بن قيس قرار گرفتم و خود را به نحو مُكاتَب از او خريدارى كردم [يعنى با او به توافق رسيد كه در برابر آزادى خود مبلغى پول به او بپردازد] و اينك نزد شما آمده‏ام تا در زمينه مكاتبه مرا يارى نمايى.

اينجاست كه دور انديشى رسول خدا(ص) درباره بنى مصطلق آشكار مى‏گردد، چه اين كه آنها از خاندان‏هاى اشراف و مورد احترام عرب بودند و اسارت انبوه مردان و زنان آنها برايشان دشوار تلقى مى‏شد و اين قضيه مشكلات اجتماعى غير قابل حلّى را در پى داشت. پيامبر(ص) با انجام عملى حكيمانه، به گونه‏اى برخورد كرد كه به آزادى تمام اسيران منتهى گشت. به جويريه فرمود: آيا مى‏خواهى كارى برتر از اين براى تو انجام دهم؟ عرض كرد: چه كارى؟ حضرت فرمود: من مبلغ پولى را كه براى آزادى خود نياز دارى بپردازم و تو را به ازدواج خويش در آورم. عرض كرد: آرى، اين كار را مى‏توانيد انجام دهيد. خبر به مسلمان‏ها رسيد كه پيامبر با جويريه دختر حارث ازدواج كرده است با خود گفتند: خويشاوندى سببى رسول خدا(ص) با آنها، باعث خواهد شد كه همه اسراى آنها آزاد شوند. طولى نكشيد كه مسلمان‏ها، كليه اسرايى را كه در اختيار داشتند آزاد ساختند.

عايشه مى‏گويد: رسول خدا(ص)به وسيله ازدواج با جويريه، تعداد صد خانواده از بنى‏مصطلق را آزاد ساخت و من زنى با بركت‏تر از جويريه نسبت به قوم خود نديدم.

 

 

صفيه دختر حى بن اخطب

 

پدر صفيه رئيس قبيله بنى نضير از بنى اسرائيل بود كه پس از كشته شدن شوهرش كنانة بن ربيع بن ابى الحقيق در غزوه خبير به اسارت مسلمان‏ها در آمد. رسول خدا(ص) او را خواست و بدو فرمود: اگر بخواهى بر آيين خود باقى بمانى تو را مجبور به پذيرش اسلام نخواهيم كرد و اگر خدا و رسول او را پذيرا گردى، تو را براى خويشتن انتخاب مى‏كنم. وى گفت: من خدا ورسول او را اختيار مى‏كنم. از اين رو پيامبر(ص)او را آزاد كرد و به نكاح خويش در آورد و آزادى او را مهريه‏اش قرار داد.

پيامبر گرامى اسلام(ص) اسلام را بر او عرضه كرد و او پذيرفت و ازدواج آن حضرت با وى به پاس پذيرا شدن اسلام او بود. صفيه بانوى بزرگ قوم خود بود كه بيشترين دشمنى را با پيامبر داشتند. آن حضرت با اين ازدواج خواست قوم او را به اسلام متمايل ساخته و در همزيستى مسالمت‏آميز و دور افكندن دشمنى و كينه‏توزى درسى آموزنده بدانان بدهد.

 

 

ميمونه دختر حارث هلاليه

 

وى نيز زنى بيوه و آخرين همسر پيامبر(ص) بود، شوهر قبلى او <ابارهم بن عبدالعزى» نام داشت. پيامبر اكرم(ص) به جهت ارج و احترام به قبيله او، كه از آن حضرت حمايت و پشتيبانى كردند وى را به ازدواج خويش در آورد.

 

 

كنيزكان

 

از جمله كنيزان حضرت، ماريه قبطيه دختر شمعون بود كه براى پيامبر فرزندى به نام ابراهيم آورد و در كودكى از دنيا رفت و ديگرى ريحانه قرظيه دختر زيد بوده است.

 

 

فرزندان آن حضرت

 

كليه فرزندان نبى‏اكرم(ص) به جز پسرش ابراهيم، كه از ماريه قبطيه بود، از حضرت خديجه بودند كه عبارتند از: قاسم، طيّب، طاهر، عبدالله، زينب، رقيه،ام‏كلثوم و فاطمه‏3. فرزندان پسر او همه در كودكى ازدنيا رفتند، ولى دختران حضرت ازدواج كرده و صاحب فرزند شدند.

 

 

پارسايى زنان پيامبر

 

و بدينسان، اين مبحث را درباره زندگى پيامبر اكرم(ص) و همسرانش به پايان مى‏بريم.حياتى كه سراسر پارسايى و زهد و دورى از لذايذ زندگى و تمايلات نفسانى‏بود.

رسول خدا(ص) شب‏ها گرسنه مى‏خوابيد و خانواده‏اش شام شب نداشتند و بيشتر از نان جوين استفاده مى‏كردند.

عايشه مى‏گويد: خانواده پيامبر تا آن زمان كه حضرت از دنيا رحلت نمود، حتى سه روز پى‏در پى از نهار و شامى سير نگشتند.

خانه‏هاى همسران رسول اكرم(ص) به ساده‏ترين وجهى از گِل و چوبِ نخل بنا گرديده بود و پرده‏هاى درهاى آنها از موى بُز و كُرك شتر تهيه شده بود. و اين يكى از مظاهر زندگى و حيات رسول خدا(ص) و همسرانش بود، اگر پيامبر(ص)مى‏خواست در ظرف‏هاى زرين و طلايى غذا تناول كند و يا كاخ و آسمان‏خراش بنا نمايد، مى‏توانست، به ويژه پس از آن كه‏جريرةالعرب تحت نفوذ فرمان آن حضرت در آمد و او به عنوان يگانه رهبر آن مطرح‏شد و تمام مردم آن سرزمين اطاعت او را گردن نهاده و به او عشق و علاقه مى‏ورزيدند.

همسران آن حضرت نيز در اين زندگى مشقت بار و پر از محروميت با آن بزرگوار تشريك مساعى داشتند و هيچ گاه لب به اعتراض نگشودند، مگر در يك مورد كه قرآن آن را ياد آور شده است و اين خود عهد و پيمانى است براى جلوگيرى از هر تهمتى كه ممكن است در اين زمينه، تحريك آميز جلوه كند.

[ماجرا به اين ترتيب بود كه‏] همسران پيامبر(ص) - به افتخار منسوب بودن به آن حضرت- نزد وى شكوه كردند كه براى نفقه و زينت خويش سهمى ندارند، و خواستار اضافه شدن هزينه نفقه و زينت خود شدند، همان گونه كه معمولاً ديگر زنان چنين مى‏كردند. پاسخ رسول خدا(ص) به درخواست آنان اين بود كه مدتى طولانى آنها را ترك كرد تا آن‏كه وحى الهى نازل گشت:

يا أَيُّها النَّبِىُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلاً * وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدّارَ الآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِناتِ مِنْكُنَّ أَجْراً عَظِيماً؛(5)

اى پيامبر، به همسرانت بگو اگر شما لذايذ زندگى و نعمت‏هاى آن و بهره‏مندى از زرق و برق آن را مى‏خواهيد نزد من جاى نداريد، بياييد و حقوق شما را داده و شما را طلاق دهم، ولى اگر در پى رضا و خشنودى خدا و رسول او و پاداش آخرت هستيد، بنابراين با دشوارى زندگى پيامبر شكيبايى و صبر كنيد؛ زيرا خداوند براى آن دسته از شما كه اعمالى نيك داشته باشند، اجر و ثوابى بس بزرگ مهيا نموده است.

وقتى اين دو آيه شريفه نازل شد، پيامبر از عايشه آغاز كرد و بدو فرمود: مطلبى به تو مى‏گويم كه شتابزده بدان عمل نكنى تا اين كه از پدر و مادرت اجازه بگيرى و آياتى را كه بر او نازل شده بود، برايش تلاوت كرد، عايشه بدو عرض كرد: آيا در چنين قضيه‏اى از پدر و مادرم اجازه بگيرم؟ من خدا و رسول و آخرت را مى‏خواهم، و آن‏گاه حضرت محمد همه زنان خويش را مخيّر ساخت و آنها نيز مانند عايشه سخن گفتند.

آيا اين زندگىِ كسى مى‏تواند باشد كه در پى شهوترانى و كامجويى است؟ آيا همسران متعدد را به اين خاطر انتخاب مى‏كند؟ هر منصفى كه انگيزه‏هاى تعدد زوجات پيامبر را در سنّى فراتر از پنجاه سال درك كند و به عهده‏دار بودن تنظيم و اداره امور مسلمانان و هدايت و ارشاد آنها و پرستش خدايش كه بيشترِ اوقاتِ او را پُر كرده بود، پى ببرد، هرگز چنين سخنى بر زبان جارى نخواهد ساخت.

فلسفه ازدواج هاى متعدد پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) چيست؟

بدون ترديد، فلسفه و دليل ازدواج هاى پيامبر به شرايط و رسوم حاكم و مشكلات موجود در آن زمان بر مى گردد. ما در اينجا با رعايت اختصار به برخى از آنها اشاره مى كنيم

الف: بيشتر مردم جزيرة العرب در فقر و بيچارگى به سر مى برند. به گونه اى كه دختران نوزاد خود را از فرط تنگدستى و ترس از فقر و تهيدستى زنده به گور مى كردند. قرآن كريم در اين رابطه مى فرمايد:

"وَلا تَقْتُلوُا اَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ اِمْلاق نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ اِيّاكُمْ"(1)

«فرزندان خود را از ترس فقر و تنگدستى نكشيد ما آنها و شما را روزى مى دهيم.»

ب : جنس مؤنث به دليل اينكه نيروى كار آمد و فعال به حساب نمى آمدند و در

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- سوره اسراء، آيه 31.

جنگ و گريزهايى كه عادت عرب جاهلى بود دست و پا گير بودند و به سادگى به دست دشمن اسير مى شدند، ارزش چندانى نداشتند و چون كالايى به حساب مى آمدند كه پسر بزرگ خانواده زنان پدرش را چون ساير كالاها به ارث مى برد. در چنين شرايطى هر كس مى شنيد صاحب دختر شده است به شدت عصبانى مى شد، قرآن كريم مى فرمايد:

"وَ اِذا بُشِّرَ اَحَدَهُمْ بِالاُْنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً وَ هُوَ كَظيمٌ يَتَوارى مِنَ الْقُومِ مِنْ سوُءِ ما بُشِّرَ بِهِ اَيُمْسِكُهُ عَلى هوُن اَمْ يَدُسُّهُ فِى التُّرابِ اَلاساءَ ما يَحْكُمُونَ"(1)

«هرگاه به يكى از آنها بشارت دخترى داده مى شد، صورتش (از شدت ناراحتى) سياه مى شد و به خاطر بشارت بدى كه به او داده شده بود به شدت خشمگين مى گرديد و از قوم و قبيله خود متوارى مى شد (و نمى دانست) آيا او را با قبول ننگ نگهدارد و يا در خاك پنهانش كند; هان چه بد حكم مى كنند.»

د : هنگامى كه رسول مكرم اسلام به مدينه هجرت كرد، جنگهاى كفار عليه مسلمانان آغاز شد و در طول اين جنگها بسيارى از مردان و رزم آوران مهاجر به شهادت رسيدند و تعداد زيادى از زنان و دختران بى سرپرست بر جاى ماندند از سوى ديگر غيرت اسلامى اجازه نمى داد كه زنان نيز چون مردان مستمند صُفّه نشين شوند و يا بدون اينكه محرميتى در كار باشد در خانه انصار سُكنى گزينند.

در چنين شرايطى كه مسأله دختران و زن هاى بى پناه و بى سرپرست مى توانست به يك مُعضل جدى براى حكومت اسلامى نوپا و فقير آن روز منجر شود،رسول گرامى اسلام به ياران و صحابه خود سفارش مى كرد كه با آنان ازدواج نمايند و سرپرستى و تكفّل آنها را عهده دار گردند.

شخص حضرت رسول(صلى الله عليه وآله وسلم) نيز به انگيزه سرپرستى برخى از اين زنان كه شوهران خويش را در جنگ از دست داده بودند و پناهى نداشتند، و با هدف جذب و پيوند سياسى با برخى از طوايف عرب با زنانى ازدواج كرد كه به جز عايشه همه آنها بيوه بودند، مثلا:

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- سوره نحل، آيات 59 ـ 58.

سوده: كه شوهرش پس از مراجعت از حبشه، در مكه فوت كرده بود و بى پناه مانده بود.

ام سلمه: زن مُسنّى بود كه شوهرش در جنگ اُحد زخمى شد و بعد از آن به شهادت رسيد.

جويريه: دختر حارث رئيس قبيله بنى المُصطَلق بود كه در نزديكى مدينه زندگى مى كرد. هنگامى كه مسلمانان به طايفه بنى المُصطَلق حمله كردند و شوهر جويريه كشته شد او به اسارت سملمانان درآمد، پيامبر او را از مرد انصارى خريد و آزاد كرد و سپس او را به عقد خود درآورد. وقتى اين خبر به حارث رسيد به مدينه آمد و اسلام را پذيرفت و به قبيله خويش بازگشت و عموم قبيله بنى المصطلق ايمان آوردند.

اُمّ حبيبه: در حالى كه پدرش ابوسفيان بود، ايمان آورد و با شوهرش به حبشه مهاجرت كرد. شوهر او در حبشه درگذشت و ام حبيبه بى سرپرست ماند و رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) با او ازدواج نمود.

حَفصه: در ابتدا به عقد فرزند خُنيس درآمد و شوهرش در جنگ بدر بر اثر زخمى كه برداشت درگذشت و پيامبر با او ازدواج كرد.

البته ازدواج آن حضرت با زينب دختر جحش حكمت ديگرى دارد و آن اينكه زينب همسر زيد پسرخوانده رسول خدا بود، كه او را طلاق داده بود و براساس رسوم جاهليت كسى حق نداشت با همسر پسر خوانده خود پس از او ازدواج كند و پيامبر به فرمان خدا پس از سپرى شدن عدّه طلاق، با زينب ازدواج كرد تا مردم عملا ببيند پسر خوانده در حكم فرزند صُلبى نيست رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) كه از ياوه سرايى مردم نگران بود با نزول اين آيه آرامش يافت:

"وَ تَخْشَى النّاسَ وَاللّهُ اَحَقُّ اَنْ تَخْشيهُ فَلَمّا قَضى زَيدٌ مِنْها وَ طَراً زَوَّجْناكَها لِكَىْ لايَكُونَ عَلَى الْمُؤمِنينَ حَرَجٌ فى اَزْواجِ أَدْعيائهِمْ اِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَ طَراً وَ كانَ اَمْرُاللّهِ مَفْعوُلا"(1)

«واز مردم مى ترسيدى در حالى كه خداوند سزاوارتر است كه از او بترسى هنگامى كه

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1- سوره احزاب، آيه 37.

از آنچه گذشت معلوم مى شود كه ازدواج هاى رسول خدا در سيزده سال پايان عمر آن حضرت، با هدف رسيدگى و تكفل خانواده هاى بى سرپرست، ايجاد زمينه صلح و آشتى با دشمنان و به انگيزه تعليم احكام خدا به مردم صورت مى گرفت، نه با اهداف دنيوى و مادى.

 

1- حضرت خديجه(ع) قبل از پيامبر(ص) با عتيق بن عائذ بن عبدالله بن مخزوم و پس از او با ابوهالة بن زرارة بن نباش تميمى ازدواج كرده بود.

2- ابن حجر، الاصابة فى تمييز الصحابه.

3- رسم عرب اين بود كه كسى نمى بايست با همسر مطلقه پسر خوانده خود ازدواج كند.

4- احزاب (33) آيه 37.

5- احزاب (33) آيات 28 - 29.

< قبلی		بعدی >